Mimo powszechnej zgody co do fundamentalnej roli edukacji i opieki wczesnodziecięcej w rozwoju społecznym i sukcesie indywidualnym, jej obciążenie finansowe pozostaje znaczącą barierą dla rodzin w całej Europie. Szczegółowa analiza kosztów, korzyści i ich proporcjonalnego wpływu na dochody gospodarstw domowych ujawnia wyraźne dysproporcje, wpływające na uczestnictwo gospodarcze i równość społeczną na całym kontynencie.
Według danych zgromadzonych przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) na rok 2023, wydatki na opiekę nad dziećmi oraz mechanizmy wsparcia rządowego wykazują znaczne zróżnicowanie w Europie. Analiza koncentruje się na opiece instytucjonalnej — licencjonowanych placówkach, takich jak żłobki i przedszkola — dla rodzin z dwójką dzieci w wieku dwóch i trzech lat. Koszty są kategoryzowane na koszty opieki nad dziećmi brutto (opłaty dla rodziców po publicznych dotacjach dla placówek, ale przed ulgami specyficznymi dla rodziny) oraz koszty opieki nad dziećmi netto (całkowite opłaty brutto pomniejszone o świadczenia na opiekę nad dziećmi, skorygowane o ulgi podatkowe i inne świadczenia). Dane uwzględniają gospodarstwa domowe zarabiające 100% średniego krajowego wynagrodzenia.
- Obciążenie finansowe związane z edukacją i opieką wczesnodziecięcą jest znaczącą barierą dla europejskich rodzin.
- Analiza wskazuje na wyraźne dysproporcje w kosztach i ich wpływie na dochody gospodarstw domowych.
- Dane OECD (2023) ujawniają znaczne zróżnicowanie wydatków i rządowych mechanizmów wsparcia w Europie.
- Badanie koncentruje się na opiece instytucjonalnej dla rodzin z dwójką dzieci w wieku 2 i 3 lat.
- Koszty są dzielone na brutto (przed ulgami rodzinne) i netto (po uwzględnieniu świadczeń i ulg podatkowych).
- Analiza obejmuje gospodarstwa domowe osiągające 100% średniego krajowego wynagrodzenia.
Dysproporcje w Kosztach Opieki nad Dziećmi Brutto
Surowe dane dotyczące rocznych kosztów opieki nad dwójką dzieci brutto różnią się dramatycznie w całej UE, wahając się od 552 euro w Niemczech do 39 229 euro w Holandii. Wliczając kraje EFTA i Wielką Brytanię, Szwajcaria odnotowuje najwyższe koszty, wynoszące alarmujące 64 211 euro rocznie. Inne kraje z kosztami brutto przekraczającymi 20 000 euro to Luksemburg (30 254 euro), Wielka Brytania (27 071 euro) i Irlandia (20 533 euro).
Odwrotnie, najniższe koszty obserwuje się w Niemczech, a następnie w kilku krajach, gdzie roczne wydatki brutto spadają poniżej 2000 euro, takich jak Bułgaria (884 euro), Węgry (1007 euro), Austria (1638 euro), Czechy (1843 euro), Chorwacja (1911 euro), Litwa (1935 euro) i Rumunia (1945 euro). Wśród pięciu największych gospodarek Europy, Wielka Brytania ponosi najwyższe koszty brutto, podczas gdy Niemcy pozostają najtańsze. Włochy wynoszą 10 032 euro, Francja 7 717 euro, a Hiszpania 2 452 euro. Kraje nordyckie generalnie plasują się w okolicach mediany, z Islandią na poziomie 5 014 euro.
Wpływ Świadczeń na Koszty Netto
Systemy wsparcia opieki nad dziećmi często różnicują świadczenia w zależności od poziomu dochodów i liczby osób zarabiających w gospodarstwie domowym, przy czym samotni rodzice i rodziny z jednym żywicielem zazwyczaj otrzymują bardziej znaczącą pomoc. To rozróżnienie staje się szczególnie wyraźne w krajach o wysokich kosztach opieki nad dziećmi brutto.
Koszty Netto dla Rodzin z Jednym Żywicielem
Dla gospodarstw domowych z jednym żywicielem, koszty opieki nad dziećmi netto mogą być zerowe w krajach takich jak Grecja, Włochy i Malta, dzięki solidnym strukturom świadczeń. Mogą jednak wzrosnąć do 10 200 euro w Szwajcarii, a tuż za nią plasują się Wielka Brytania (9 991 euro) i Irlandia (8 409 euro). Inne kraje z wysokimi kosztami netto dla jednego żywiciela to Holandia (6 563 euro), Belgia (5 524 euro), Finlandia (4 539 euro) i Norwegia (4 177 euro). Warto zauważyć, że w 18 z 31 analizowanych krajów koszty netto dla rodzin z jednym żywicielem pozostają poniżej 2000 euro, przy czym 10 z nich zgłasza zero lub poniżej 1050 euro.
Koszty Netto dla Gospodarstw Domowych z Dwoma Żywicielami
Sytuacja finansowa znacząco zmienia się dla par z dwoma żywicielami. W wielu krajach koszty opieki nad dziećmi netto znacznie wzrastają, ponieważ świadczenia często maleją dla gospodarstw domowych o podwójnym dochodzie. Szwajcaria ponownie przoduje z kwotą 27 551 euro, a za nią plasuje się Holandia z 15 915 euro. Wielka Brytania (13 662 euro), Irlandia (13 056 euro) i Belgia (11 186 euro) również odnotowują koszty przekraczające 10 000 euro dla rodzin z dwoma żywicielami. Pomimo tych wysokich kwot, koszty opieki nad dziećmi netto dla par z dwoma żywicielami pozostają poniżej 2500 euro w większości krajów, przy czym Włochy i Malta nadal mają zero, a Niemcy zaledwie 430 euro. Francja wynosi 6523 euro, podczas gdy Hiszpania jest znacznie niższa – 2452 euro.
Przystępność: Opieka nad Dziećmi jako Procent Dochodu
Być może najważniejszym wskaźnikiem przystępności opieki nad dziećmi jest procent średniego krajowego wynagrodzenia gospodarstwa domowego przeznaczany na koszty opieki nad dziećmi netto. Ten wskaźnik zapewnia jasne porównanie obciążenia finansowego w poszczególnych krajach.
- Dla samotnych rodziców lub rodzin z jednym żywicielem, udział dochodu waha się od zaledwie 1% w Niemczech do 18% w Wielkiej Brytanii i 17% na Słowacji. Irlandia (14%), Czechy (12%), Holandia i Rumunia (po 11%) oraz Szwajcaria (10%) również wykazują znaczące proporcje. Przypadek Rumunii, zajmującej 14. miejsce pod względem kosztów nominalnych, ale 6. miejsce pod względem udziału w dochodach, podkreśla, jak niższe średnie wynagrodzenia pogłębiają obciążenie finansowe.
- Dla par z dwoma żywicielami, obciążenie znacznie wzrasta w niektórych regionach. Podczas gdy Malta, Bułgaria i Włochy zgłaszają zero, Szwajcaria przoduje na poziomie 28%. Cypr i Holandia plasują się za nią z 26% każdy, a Wielka Brytania z 25%, co wskazuje, że ćwierć lub więcej dochodów gospodarstwa domowego jest pochłaniane przez wydatki na opiekę nad dziećmi. W przeciwieństwie do tego, 19 krajów wymaga 9% lub mniej średniego wynagrodzenia, w tym Hiszpania (8%) i Niemcy (1%).
Nieproporcjonalne obciążenie gospodarstw domowych o podwójnym dochodzie jest widoczne w kilku krajach. Na Cyprze udział ten wzrasta z 6% dla jednego żywiciela do 26% dla dwóch żywicieli; w Szwajcarii skacze z 10% do 28%; w Holandii z 11% do 26%; w Belgii z 9% do 19%; a we Francji z 6% do 15%. Tak wysokie proporcje mogą znacząco wpływać na decyzje dotyczące uczestnictwa w rynku pracy, szczególnie dla drugiego żywiciela, oraz wpływać na stabilność ekonomiczną gospodarstwa domowego.
Czynniki Strukturalne Stojące za Zróżnicowaniem Kosztów
Wyraźne różnice w kosztach opieki nad dziećmi często wynikają z fundamentalnych strukturalnych podejść do edukacji wczesnoszkolnej. Jak wyjaśnia Michael Fuchs, starszy badacz w Europejskim Centrum Polityki i Badań Socjalnych, kraje takie jak Niemcy i Austria wykazują bardzo niskie koszty opieki nad dziećmi brutto głównie dlatego, że większość instytucji publicznych świadczy usługi z minimalnymi opłatami lub bez nich. Na przykład, żłobki i przedszkola w Austrii są często bezpłatne, a rodzice ponoszą jedynie koszty obiadów. Ten model publicznego zapewniania usług znacząco zmniejsza bezpośrednie obciążenie finansowe rodzin.
Odwrotnie, w Wielkiej Brytanii wysokie koszty opieki nad dziećmi brutto są w dużej mierze przypisywane szeroko rozpowszechnionemu rynkowi prywatnemu. System oparty przede wszystkim na dostawcach prywatnych zazwyczaj przekłada się na wyższe opłaty, ponieważ instytucje te działają w oparciu o inne modele ekonomiczne niż te finansowane publicznie. Ta strukturalna rozbieżność tworzy ogromne nierówności w dostępie i przystępności w europejskim krajobrazie gospodarczym, stanowiąc znaczące wyzwanie dla decydentów politycznych dążących do osiągnięcia sprawiedliwej i wysokiej jakości opieki wczesnodziecięcej, która wspiera zarówno dobrobyt rodzinny, jak i szerszy wzrost gospodarczy.
